«Είμαι ένας τσιγγάνος που ταξιδεύω σ΄ όλα τα χωρία της Κύπρου και ασχολούμαι με ζώα, όπως γαϊδούρια, μουλάρια κτλ, ενεργώντας ως μεσάζοντας. Διορίστηκα πριν περίπου 15 χρόνια από τον Τοπικό Διοικητή της Αστυνομίας ως Μουχτάρης όλων των τσιγγάνων»
Έτσι ξεκινά η «Δήλωσή του Μεχμέτ Αλή του Μενεβή, ενός τσιγγάνου» που λήφθηκε στη Λεμεσό στις 11 Αυγούστου το 1944 και η οποία αποτέλεσε τη βάση μιας διοικητικής διαδικασίας που απασχόλησε τις Βρετανικές Αρχές της Κύπρου μέχρι τις αρχές του 1945. Στο ζήτημα ενεπλάκησαν ο Διοικητής και ο Αστυνομικός Διευθυντής Λεμεσού, ο Αποικιακός Γραμματέας και ο Γενικός Εισαγγελέας, οι οποίοι θα έπρεπε να αποφασίσουν κατά πόσο ο ανεπίσημος διορισμός του Μεχμέτ Αλή ως Μούχταρη των Τσιγγάνων θα επικυρωνόταν επίσημα από τον Κυβερνήτη. Ο χειρισμός της υπόθεσης άφησε ως τεκμήρια σχετικά έγγραφα που δίνουν σημαντικές και ενδιαφέρουσες πληροφορίες τόσο για την συλλογική ταυτότητα των τσιγγάνων της Κύπρου, όσο και για την θεσμική τους κατοχύρωση εντός της αποικίας.
Το ζήτημα ξεκινά να τυγχάνει επίσημα χειρισμού στις 28 Νοεμβρίου 1944 όταν ο βρετανός Διοικητής της Λεμεσού με επιστολή του προς τον Αποικιακό Γραμματέα εγείρει το θέμα του επίσημου διορισμού Μουχτάρη των Τσιγγάνων. Επισυνάπτει σχετική δήλωση του Μεχμέτ Αλή του Μενεβή, του τσιγγάνου που είχε ενεργήσει ως ανεπίσημος Μουχτάρης για πολλά χρόνια στο παρελθόν. Όπως εξηγεί ο Διοικητής «Φαίνεται ότι με σκοπό να βοηθήσει την αστυνομία στην διακρίβωση κλοπών ανάμεσα στους τσιγγάνους, αυτός ο άντρας ορίστηκε από τον τοπικό Διοικητή της Αστυνομίας, στη Λεμεσό το 1932 ως αρχηγός της φυλής του μαζί με αριθμό Αζάδων για να τον βοηθούν. Για σκοπούς ταυτοποίησης επιτράπηκε σ’ αυτούς τους άνθρωπος να φοράνε σήματα ή διακριτικά».
Με την πάροδο των χρόνων ο Μεχμέτ Αλή απώλεσε τα διακριτικά του, οπότε δεν ήταν σε θέση να ασκήσει τα καθήκοντα για το οποία ορίστηκε στη θέση. «Μπορούσα να διακρίνω την κάθε κλοπή. Και οπουδήποτε λάμβανε χώρα μια τέτοια πράξη ανακάλυπτα τους ενόχους και βοηθούσα την αστυνομία με κάθε τρόπο», αναφέρει ο Μεχμέτ Αλή στη δήλωσή του. Και συμπληρώνει πως «Καθότι πέρασαν πολλά χρόνια, έχω χάσει τα διακριτικά μου και τώρα δεν έχω στην κατοχή μου κάποιου είδους σήμα ή διακριτικό κάποιας μορφής», οπότε πρόσφατα όταν «προσπάθησα να διερευνήσω πολλές υποθέσεις κλοπής (…) παρατήρησα ότι χωρίς κάποιο σήμα υπήρχαν πολλές δυσκολίες».
Ο Διευθυντής της Αστυνομίας Λεμεσού φαίνεται ότι χρειαζόταν τις υπηρεσίες του Μεχμέτ Αλή και των αζάδων που τον βοηθούσαν και διέκειτο θετικά στον (επανα)διορισμό του, καθότι αυτό «αυτό θα επέτρεπε σ’ αυτούς τους τσιγγάνους με επιρροή την άσκηση κάποιου ελέγχου πάνω στους ομόφυλούς τους, που θα ήταν διαφορετικά ανεφάρμοστος, λόγω του ότι οι τσιγγάνοι μετακινούνται από μέρος σε μέρος σε συχνά διαστήματα». Έτσι, ο Διοικητής της Λεμεσού στην επιστολή του προς τον Αποικιακό Γραμματέα εισηγείται τον επίσημο διορισμό του Μεχμέτ Αλη και των αζάδων που προτείνει από τον Κυβερνήτη δυνάμει του τμήματος 4 του Νόμου 19 του 1931.
Το Γραφείο του αποικιακού Γραμματέα λαμβάνει την επιστολή του Διοικητή Λεμεσού και αποστέλλει το ζήτημα για νομική συμβουλή στον Γενικό Εισαγγελέα. Το Γραφείου του Γενικού Εισαγγελέα ερμηνεύοντας το Νόμο του 1931 για διορισμό Κοινοτικών Αρχών από το Κυβερνήτη γνωμοδοτεί ότι «το τμήμα 4 του Νόμου 19 του 1931 δεν εξουσιοδοτεί τον Κυβερνήτη να κάνει τέτοιους διορισμούς, καθότι οι Μουχτάρηδες και οι Αζάδες μπορούν να διορίζονται για συγκεκριμένο χωριό ή ενορία πόλης». Στην απάντηση του προς τον Διοικητή Λεμεσό, ο Αναπληρωτής Αποικιακός Γραμματέας, στις 4 Ιανουαρίου 1945, επισημαίνει ότι δεν είναι εφικτός ο επίσημος διορισμός και εισηγείται όπως «η άτυπη και ανεπίσημη, εντούτοις επωφελής τακτική που ακολουθήθηκε μέχρι τώρα, συνεχιστεί»
Ο διοικητικός φάκελος δεν έχει στοιχεία για το κατά πόσον ο Διοικητής Λεμεσού ακολούθησε την εισήγηση του Αναπληρωτή Αποικιακού Γραμματέα και φρόντισε για τον άτυπο επαναδιορισμό του Μεχμέτ Αλή. Ενδεχομένως να το έπραξε, επιτρέποντας στον Μεχμέτη Αλή να απολαμβάνει το κύρος του Μουχτάρη και στον Αστυνομικό Διευθυντή να έχει ένα πολύτιμο βοηθό στην καταπολέμηση του εγκλήματος…
Ο χειρισμός της υπόθεσης δίνει κάποιες ενδείξεις για την ταυτότητα της «φυλής των τσιγγάνων» καθώς και της αντιμετώπισης που τύγχαναν από τις αρχές. Καταρχάς, φαίνεται ότι οι τσιγγάνοι της Κύπρου διατηρούσαν μια μορφή συλλογικής συνείδησης και αντιμετωπίζονταν, έστω και ανεπίσημα, ως μια διακριτή κοινωνική ομάδα. Βασικότερο χαρακτηριστικό της κοινωνικής αυτής ομάδας ήταν ο πλανόδιος βίος. Το βλέμμα των αρχών φαίνεται να τους απέδιδε και μια ροπή προς την κλοπή. Στη συγκεκριμένη μάλιστα περίπτωση, ο χειρισμός των μικροπαραπτωμάτων είναι ο βασικός λόγος που οι κυβερνητικοί αξιωματούχοι ασχολούνται με την ομάδα. Επιδίωξή τους είναι να αξιοποιήσουν «τσιγγάνους με επιρροή» για διερεύνηση υποθέσεων και «επιβολή του νόμου». Είναι ενδιαφέρον ότι κι ο Μεχμέτ Αλή εντάσσει το λόγο του στη ρητορική των αρχών προωθώντας τον εαυτό ως τον καταλληλότερο για τον εντοπισμό και διακρίβωση των κλοπών, ενδεχομένως μια τακτική «πολιτικής» του επιβίωσης.
Η πιο σημαντική παράμετρος της υπόθεσης είναι η συζήτηση για τη δυνατότητα επίσημης πολιτικής εκπροσώπησης των τσιγγάνων. Μια θετική έκβαση ενδεχομένως να τους διευκόλυνε να διεκδικήσουν, έστω και ένα ελάσσονα ρόλο και λόγο στις εξελίξεις. Η απόφαση της Βρετανικής διοίκησης να μην διορίσει επίσημα Μουχτάρη των Τσιγγάνων δεν είναι ασύνδετη με γενικότερες δυναμικές της εποχής και καταφάσκει μια βασική αρχή της νεωτερικότητας: για να ολοκληρώσει τον μετασχηματισμό της μια εθνωτική ομάδα και να διεκδικήσει πολιτική ορατότητα στην σύγχρονη πραγματικότητα χρειάζεται, -μεταξύ άλλων- και μόνιμη παρουσία επί συγκεκριμένου εδάφους. Σε ένα τέτοιο πλαίσιο η μοίρα των περιπλανώμενων είναι επισφαλής. Στο συγκείμενο της Κύπρου, αυτή η διοικητική απόφαση, έβαζε μια ψηφίδα στο μωσαϊκό της υποβάθμισης των Τσιγγάνων, ως ανεξάρτητης συλλογικής οντότητας, συμβάλλοντας στην πορεία που τους κατέστησε αόρατους στην πολιτική και κοινωνική ζωή του τόπου.
Μάριος Επαμεινώνδας, 7/4/22
- Πηγές:
- Από τον υπηρεσιακό φάκελο SA1/991/1914 “Gypsies in Cyprus”
- -Letter from Acting Colonial Secretary to Commissioner of Limassol, 4/1/1945
- -Letter of Commissioner of Limassol to Colonial Secretary, 28/11/44
- -Statement of Mehmet Ali of Menevi (Larnaca Dstr.) a gipsy, 11/8/1944
