Μια απλή ματιά στη διεθνή ειδησιογραφία καταδεικνύει ότι οι χώρες με τα καλύτερα αποτελέσματα στην αντιμετώπιση του κορωνοϊού είναι οι χώρες που έλαβαν έγκαιρα και αποφασιστικά σοβαρά μέτρα.
Υπάρχει ακόμα μία παράμετρος που καθορίζει την επιτυχία των πιο επιτυχημένων χωρών: η εμπλοκή των πολιτών, η πίστη και η στήριξή τους στα μέτρα αυτά. Ένας από τους σημαντικότερους διανοητές της εποχής μας, ο Γιουβάλ Χαράρι, το περιγράφει σε κείμενό του στους Financial Times, με τον πλέον χαρακτηριστικό τρόπο: εκατομμύρια πολίτες από το 19ο αιώνα και μετά πλένουμε τα χέρια μας καθημερινά με σαπούνι. Όχι γιατί θα μας συλλάβει κάποια «αστυνομία του σαπουνιού» αλλά γιατί έχουμε πειστεί για την αποδοτικότητα και τη σημασία του να πλένουμε τα χέρια μας με σαπούνι. Κοντολογίς, δημοκρατία αλλά και αποτελεσματικότητα σημαίνει ενθάρρυνση και ενίσχυση των πολιτών να συμμετέχουν, να στηρίζουν και να επιδοκιμάζουν. Φέρνει πολύ καλύτερα αποτελέσματα από το μονοδιάστατο εξαναγκασμό και την επιβολή.
Και αν οι πολίτες δεν συμμορφώνονται; Τότε προφανώς πρέπει να υπάρξει επιβολή. Ταυτόχρονα όμως πρέπει να διερωτηθούμε: ποια κοινωνία διαμορφώνουν οι κυρίαρχες δυνάμεις της κοινωνίας, όταν ακόμα και σε αυτή την κρίση που απειλεί τις ζωές όλων μας, που είναι ξεκάθαρο ότι χωρίς συνεργασία κινδυνεύουμε όλοι, κάποιοι να βάζουν το ατομικό συμφέρον υπεράνω όλων και να αυθαιρετούν; Σε μια κοινωνία που ορισμένοι καθημερινά κτυπούν το «εμείς» ιδεολογικά και συνειδησιακά, όταν έρχεται η ώρα να το επικαλεστούν είναι λογικό αυτό να είναι τραυματισμένο.
Μετά αρχίζει επικοινωνιακά το σχήμα «για όλα φταίνε οι πολίτες». Και αφού ευθύνεστε χρειάζεστε ένα βοσκό «με το κουρπάτζιν να σας βάζει ττερπιέ». Μόνο που οι λοιμοί, οι πόλεμοι και οι καταποντισμοί κάποτε τερματίζονται και οι κοινωνίες πρέπει να προχωρήσουν. Λαοί που συνηθίζουν να κυβερνούνται με τη σιδηρά γροθιά των λίγων στο τέλος συνηθίζουν. Και μετά όπως το είπε ο Σεφέρης «όλοι πια το διδάχτηκαν πως στις δικτατορικές (αυταρχικές) καταστάσεις η αρχή μπορεί να μοιάζει εύκολη, όμως η τραγωδία περιμένει αναπότρεπτη στο τέλος. Το δράμα αυτού του τέλους μας βασανίζει, συνειδητά ή ασυνείδητα, όπως στους παμπάλαιους χορούς του Αισχύλου».
Η ενοχοποίηση του λαού που χρειάζεται μαστίγιο είναι η εύκολη και κλασσική διέξοδος στα κυβερνητικά αδιέξοδα. Φταίνε για παράδειγμα οι πολίτες που πάνε μαζικά στα νοσοκομεία. Ή που δεν λαμβάνουν μέτρα προφύλαξης με αποτέλεσμα τα νοσοκομεία μας να είναι γεμάτα κορωνοϊό. Και όχι τα διαλυμένα νοσοκομεία, οι ελλείψεις σε αναλώσιμα, οι ανύπαρκτες προστατευτικές στολές. Φταίνε οι Κύπριοι πολίτες; Φταίνε οι Ιταλοί και Ισπανοί πολίτες που πεθαίνουν μαζικά στους διαδρόμους των νοσοκομείων; Δεν μας προβληματίζει που και πάλι η νότια Ευρώπη πληρώνει το μεγαλύτερο κόστος της κρίσης με ανθρώπινες ζωές; Είναι πάλι θέμα νοοτροπίας (φαντάζομαι πάλι θα μας πουν οι ηθικοί αυτουργοί του μακελειού); Ή μήπως φταίει η νεοφιλελεύθερη λαίλαπα που επέβαλαν σε όλη τη νότια Ευρώπη τα τελευταία χρόνια και μεταξύ άλλων διέλυσε τα δημόσια νοσοκομεία;
Που είναι οι λαλίστατοι υπάλληλοι των παζαριών να μας που ότι ο φορολογούμενος δεν μπορεί να πληρώνει για τα δημόσια νοσηλευτήρια; Να μας πουν ότι γιατροί και νοσοκόμοι μπορούν να πάνε σπίτι τους αν δεν τους αρέσει η κατάσταση στα νοσοκομεία; Να μας πουν ότι ο ιδιωτικός τομέας μπορεί και χωρίς το κράτος; Τώρα κρύβονται πίσω από το «χαλκέντερο χέρι» της εξουσίας. Η οποία θα μας βάλει σε τάξη. Και βάζοντας μας σε τάξη, να μας επιστρέψει μετά την κρίση του κορωνοϊού στα ίδια αδιέξοδα, με το ελάχιστο κράτος, την ιδιωτικοποίηση των πάντων, τη διάλυση της δημόσιας υγείας. Επιβολές χωρίς το λαό. Με τεράστιο βέβαια τίμημα. Αλλά με το πρόσχημα ότι «έτσι δουλεύουν τα πράγματα». Τώρα βέβαια ξέρουμε καλύτερα: μόνο έτσι δεν δουλεύουν τα πράγματα.
Μετά την κρίση λοιπόν χρειαζόμαστε μια κοινωνία με ενεργούς πολίτες. Που να κατανοούν τη μεγάλη αλήθεια που κατέγραψε ο Καζαντζάκης: «ο λαός δεν σώζεται, σώζει». Για να ελπίζουν ξανά οι κοινωνίες. Για να μην μας βρει η επόμενη κρίση απροετοίμαστους. Τα μοντέλα ηγεσίας «τύπου Ερντογάν» οδηγούν στο τέλος στην καταστροφή.
